• Michel

R-waarde en temperatuurindicatie van jouw slaapsysteem uitgelegd

Bijgewerkt op: feb 9


Het gebruik van een slaapmat en slaapzak wordt vaak los van elkaar gezien, maar in realiteit zijn deze net complementair aan elkaar en moet je ze als één geheel beschouwen als het erom gaat een keuze te maken voor jouw volgende trektocht.


Wat bedoel ik daar concreet mee? Wel, bij een degelijke slaapzak worden vaak drie temperaturen vermeld en een slaapmatje heeft een R-waarde. Door de gegevens van beide correct te interpreteren en de twee items te combineren, kom je aan wat in trekkerskringen een slaapsysteem genoemd wordt. Een slaapsysteem is eigenlijk elk onderdeel van het systeem dat je gebruikt om te slapen: slaapmatjes, slaapzakken, quilts, liners en zelfs je nachtkledij. In dit artikel ga ik echter op de eerste twee focussen, want deze zijn de meest gangbare items in je slaapsysteem en wegen ook het zwaarst door.


Inhoud van dit artikel:

R-waarde bij slaapmatten

Eén van de belangrijkste aspecten bij het kiezen van een slaapmatje is de R-waarde. Elke slaapmat heeft een R-waarde, ongeacht of het nu om een opblaasbare, zelfopblaasbare of schuimmat gaat. De R-waarde is de eenheid waarmee aangeduid wordt hoe makkelijk of hoe moeilijk een materiaal warmte-energie geleidt, m.a.w. de thermale weerstand (“resistance” in het Engels, vandaar “R”-waarde). Hoe hoger die waarde, hoe beter een materiaal de warmte vasthoudt. Meestal zal de R-waarde van slaapmatjes tussen 1 en 8 liggen.


Gek genoeg heeft het tot 2020 geduurd vooraleer er één standaard gekomen is voor R-waarden. Want tot op heden ontbrak die standaard en deden fabrikanten hun eigen ding of stelden een onafhankelijk onderzoekslabo aan om die R-waarde te bepalen. Met de ASTM F3340-18 R-waarde is dat binnenkort verleden tijd. Het Amerikaanse ASTM International werd door een groep fabrikanten in de arm genomen om die standaard te bepalen.


Om aan te tonen dat er voor dezelfde slaapmat een verschillende R-waarde gemeten kan worden, nemen we de Exped Synmat UL als voorbeeld. Exped liet door de het Zwitserse EMPA een waarde van 3.3 vaststellen. Om echter mee te zijn met de industrienormen, werd de slaapzak door ASTM met 2.9 gequoteerd. Je begrijpt meteen waarom het, net als bij slaapzakken (EN/ISO), nodig is om één standaard te hebben zodat je appelen met appelen kan vergelijken.

Grafiek: © Therm-a-Rest

Fabrikanten willen hun klanten helpen om de juiste keuze te maken bij de aankoop van hun matje en publiceren dan ook mooie grafiekjes zoals deze rechts. Daar is op zich niks mis mee, maar deze zeggen weinig over bij welke temperatuur je best een bepaald matje gebruikt. Immers, om de R-waarde correct te kunnen interpreteren moeten we ook kijken naar de temperaturen die op slaapzakken vermeld staan. Je hebt immers weinig aan een goed isolerende slaapmat met een R-waarde 6.0 als je bij -10°C in een slaapzak met comforttemperatuur +6° ligt.


Heb je een dunne schuimmat met R1.0 en een iets dikkere met R3.0, dan kan je deze combineren om tot een gezamenlijke 4.0 te komen.


Nog even dit: Amerikanen gebruiken imperiale eenheden voor de aanduiding van de R-waarde en dat is ook de R-waarde die je op de meeste slaapmatten zal terugvinden en waar ik het in dit artikel over heb. De Britten gebruiken het metrische SI-systeem dat overeenkomt met de eenheid van warmte-isoltatie uitgedrukt in m²K/W, waarbij RSI 1 gelijk is aan 1 m²K/W. Het probleem dat zich stelt is dat een RSI-waarde, dus een metrische R-waarde, ongeveer 5,7 keer kleiner is dan een imperiale R-waarde. Slechts een handvol, grotendeels Britse, fabrikanten gebruiken nog de ‘tog’-waarde in plaats van een R-waarde. Een tog is tien maal groter dan de RSI-waarde. 10 tog is dus hetzelfde als RSI 1.0 of een Amerikaanse R-waarde van 5.7.


De EN-standaard voor slaapzakken

Om een slaapzak te kunnen kopen is het belangrijk om ze met elkaar te kunnen vergelijken. De Europese EN13537-standaard helpt daarbij. Deze legt de manier waarop een slaapzak getest wordt vast zodat alle fabrikanten volgens dezelfde testnormen de temperaturen (comfort, limiet en extreem) op hun slaapzak vermelden. Dit is echter geen verplichting. Opgelet dus bij fabrikanten die geen of slechts één temperatuur op hun slaapzak vermelden. Zij testen hun slaapzakken niet altijd volgens de Europese standaard. Wil dat daarom zeggen dat het slechtere slaapzakken zijn? Neen. Maar zo kan je ze niet vergelijken met een groot deel van de modellen op de markt en moet kan je enkel hopen dat wat de fabrikant vermeldt ook correct is. Andere fabrikanten gebruiken de EN-standaard als basis voor hun tests, maar zijn alsnog vrij creatief met het bepalen van hun temperaturen, ook al laten ze die door een onafhankelijk labo testen.


De tests worden volgens de standaard uitgevoerd op een thermische pop die voorzien is van verschillende temperatuursensoren. De slaapzak wordt op een ondergrond gelegd die bestaat uit een houten platform met daarop een slaapmatje met R4.8 (0,85 m²K/W). Het houten platform is verhoogd zodat er onder de houten laag luchtcirculatie is.


Daarna wordt de pop in die opstelling aan verschillende temperaturen blootgesteld met slechts minimale wind (minder dan 2 km/u) en een luchtvochtigheid tussen 40 en 80%. Belangrijk om te weten is dat de pop in elk van de drie gevallen aangekleed is en er dus niet op een naakte pop getest wordt. De kledij in kwestie heeft een R-waarde van 0.27 (0,049 m²K/W) en de pop draagt ook sokken met R0.3 (0,054 m²K/W). Zo worden uiteindelijk de comfort-, limiet- en extreemtemperaturen vastgesteld.


Comfort

Voor een gemiddelde vrouw (25 jaar oud, 60kg en 1m60 groot). Hierbij moet de gebruiker in een normale positie (languit) kunnen slapen zonder enig ongemak door koude.


Limiet

Voor een gemiddelde man (25 jaar oud, 70kg en 1m73). De gebruiker is opgerold omwille van de kou voor minimaal warmteverlies, maar trilt niet. De thermale balans is dus in evenwicht.


Extreem

Voor een gemiddelde vrouw (25 jaar oud, 60kg en 1m60 groot). De gebruiker is opgerold en rilt van de kou. De positie kan zo maximaal 6 uur uitgehouden worden alvorens de kou de overhand neemt en de lichaamstemperatuur onder 35°C zakt (onderkoeling of hypothermie). Langdurige blootstelling kan leiden tot de dood.


Idealiter kies je dus een slaapzak op basis van de comforttemperatuur. Je weet dan dat je nog een veiligheidsmarge hebt, mocht de temperatuur onverwacht wat lager uitvallen dan gedacht. Ga nooit af op de extreemtemperatuur, want slechts in uiterste nood kan je dan tijdelijk gebruik maken van een beetje bescherming tegen de koude. Uiteindelijk raak je volledig